Тулалыыр эйгэни кытта билиһиннэрии.
Тиэмэтэ:«Күһүн бэлэхтэрэ».
Сыала:Оҕолорго күһүҥҥү айылҕа уларыйыыларын туһунан билиилэрин кэҥэтии. Оҕуруот астара фрукталар, тэллэйдэр, эриэхэлэр тустарынан билиини чиҥэтии. Билэр-көрөр баҕаны уонна билии көҕүн сайыннарыы. Күһүҥҥү кэмҥэ дьон үлэтин тиһигэ туһунан билиини бөҕөргөтүү, үлэ уларыйыытын төрүөттэрин быһаарарга үөрэтии.
Туттуллар тэрил: Оҕуруот аһын (моркуоп, сүбүөкүлэ, хортуоппуй, луук, хаппыыста, оҕуруот, помидор), фрукталар (дьаабылыка, груша, банан, апельсин) уонна тэллэйдэр (харыйа тэллэйэ, мас тэллэйэ, шампиньон, үлүҥ) муляжтара эбэтэр улахан ойуулара баар таас иһит. Оҕуруот, саад, ойуур ойуулаах ойуулара. «Оҕуруот астара», «Фрукталар», «Тэллэйдэр» ойуулаах 3 тэриэлкэ. Дьикти мөһөөччүк (таҥастан). «Күһүн тыастара» (тыал тыаһа, сэбирдэх сипсийэрэ) аудиозапись.
Дьарык хаамыыта:
1. Киирии чааһа.
–Оҕолоор, бүгүн биһиэхэ посылка кэллэ. Көрүҥ эрэ, кини саһархай уонна кыһыл сэбирдэхтэринэн киэргэтиллибит. Иһигэр туох баарын көрүөҕүҥ эрэ! (иһити хостуубун).
–Бу дьиҥнээх күһүҥҥү бэлэхтэр: оҕуруот астара, фрукталар, тэллэйдэр. Биир тылынан барытын хайдах ааттыахха сөбүй?
–Күһүн бэлэхтэрэ, үүнүү.
Күһүн бэлиэлэрэ презентацияны көрдөрүү.
«Күһүн тыастарын» фрагменын холбуубун уонна ыйытыы биэрэбин:
–Оҕолор, күһүн айылҕаҕа туох уларыйыылар буолалларый?
(сэбирдэхтэр саһараллар уонна түһэллэр, тымныйар, ардах элбэхтик түһэр, көтөрдөр соҕуруу дойдуларга көтөллөр).
–Тоҕо дьон үүнүүнү чопчу күһүн хомуйалларый?
Оҕолор эппиэттэрэ: оҕуруот астара, фрукталар ситэллэр, сотору тымныйыаҕа, аһылыктары кыһынҥа харыстаан хаалыахха наада).
–Оҕолоор, таабырыны таайыҥ: сэбирдэх саһарар, ардах түһэр, тыал түһэр. Хаһан буоларый бу?»
Оҕолор эппиэттэрэ: Күһүн.
Оҕолорго кылгастык быһаарабын: балаҕан ыйа – күһүн саҕаланыыта, алтынньы ыйа – көмүс күһүн (саамай чаҕылхай кэмэ), сэтинньи ыйа – хойукку күһүн (тымныйар, маҥнайгы хаар түһүөн сөп).
2. Сүрүн чаас.
Оонньуу: «Дьикти мөһөөччүк».
Оҕолор уочаратынан илиилэрин мөһөөччүккэ угаллар уонна таарыйан тугуйун быһаараллар, ааттыыллар быһыытын ойуулууллар.
Дидактическай оонньуу: «Миэстэлэригэр уур».
Остуолга «Оҕуруот астара», «Фрукталар», «Тэллэйдэр» ойуулаах 3 тэриэлкэҕэ уураллар. Оҕолор муляжтары арааран уураллар, талбыттарын быһаараллар:
–Бу дьаабылыка – кини саад маһыгар үүнэр, онон бу фрукта.
– Бу моркуоп – кинини грядкаттан соһон таһаараллар, бу овощ.
– Бу хатыҥ тэллэйэ – кини ойуурга мас анныгар үүнэр, бу тэллэй.
Ырытыы:
– Оҕуруот астара ханна үүнэллэрий? (Оҕуруокка, кирээдэҕэ).
– Фрукталар ханна үүнэллэрий? (Саакка, мастарга уонна талахтарга).
– Тэллэйдэр ханна үүнэллэрий? (Ойуурга, сороҕор хонууга, мас силиһин таһыгар).
• Мини-чинчийии: «Үүнүүнү хайдах хомуйалларый?»
Ойууларыкөрдөрөбүн уонна ыйытабын:
– Моркуопухайдах тууралларый? (Соһон таһаараллар).
– Хортуоппуйухайдах тууралларый?» (Хаһан таһаараллар).
– Оҕуруотухайдах тууралларый? (Быһаллар).
– Хаппыыстаныхайдах тууралларый? (Кэрдэллэр эбэтэр быһаллар).
– Оҕолор хатылыы-хатылыы хамсанан көрдөрүөххэ эрэ: «соһон таһаарабыт», «хаһабыт», «быһабыт», «кэрдэбит» (дьайыылары үтүктэллэр)..
3. Практическай чааһа.
Оонньуу«Кыһынҥа бэлэмнэнэбит» (презентация көрдөрүү).
–Оҕолоор, күһүн бэлэхтэрин кыһын хайдах хаһааныахха сөбүй?
– Дьаабылыкаттан компот эбэтэр барыанньа бэлэмниэххэ сөп.
– Оҕурсууну уонна помидордары туустуохха эбэтэр мариныахха сөп.
– Хаппыыстанысалааттыахха, аһытыахха сөп.
– Тэллэйдэри куурдуохха, тууһуохха эбэтэр маринуйдуохха сөп (сиэнэр тэлллэйдэри эрэ!).
4. Хамсаныылаах оонньуу «Түргэнник хомуй».
5. Түмүк.
–Бүгүн тугу саҥаны биллигит?
–Дьарыктан ордук тугу өйдөөн хааллыгыт? Тоҕо?
–Оҕуруои астарын уонна фрукталары сиэх иннинэ хайдах гыныахтааххыт?
–Оҕуруот астара, фрукталар үчүгэйдик үүннүннэр дьон элбэхтик үлэлииллэр: олордоллор, көрөллөр, хомуйаллар. Айылҕа бэлэхтэригэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһыаҕыҥ уонна кинилэри үүннэрэр дьон үлэтин ытыктыаҕыҥ.
–Эһиэхэ барыгытыгар раскраскаҕа биэриэхпин баҕарабын. Ким тугу сөбүлээбитинэн ылын кырааскалыыр.
