Айылҕа эйгэтин кытта билиһиннэрии дьарыга.
Тиэмэтэ: Алтынньы 4 күнэ – Аан дойдутааҕы кыыллары харыстыыр күн.
Сыала: Оҕолору «Алтынньы 4 күнэ – Аан дойдутааҕы кыыллары харыстыыр күн» диэн аан дойдутааҕы айылҕаны харыстыыр акцияны кытта билиһиннэрии. Арассыыйа Кыһыл кинигэтин уонна онно киллэриллибит кыыллары кытта билиһиннэрии. Кыыллар эйгэтин араас буолуутун туһунан дьүһүннээһини кэҥэтии. Тулалыыр эйгэҕэ кэрэхсэбили үөскэтии. Кыыллар олохторун-дьаһахтарын уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын туһунан бэйэлэрэ түмүктэри оҥорорго үөрэтии.
Көрдөрөр матырыйаал: Кыыллар ойуулаах презентация, Арассыыйа Кыһыл кинигэтин сирэйдэрин иллюстрациялара.
Дьарык хаамыыта:
1. Тэрийэр кэм.
– Оҕолоор, билэҕит дуо, алтынньы 4 күнэ – бу ураты күн. Бу күн «Аан дойдутааҕы кыыллары харыстыыр күн» диэн экологическай акцияҕа ананар. «Аан дойдутааҕы кыыллары харыстыыр күн» тоҕо наадатын билиэххитин баҕараҕыт дуо? Дьэ, бүгүн ону билиэхпит».
2. Кыыллар туһунан кэпсэтии.
– Бастаан, кимнээх кыыллар диэннэрин быһаарыаҕыҥ? (Оҕолор эппиэттэрэ).
– Онон, кыыллар – бу улуу дьон, көтөрдөр, үөннэр, балыктар уонна атын тыыннаах харамайдар. Кыыллар сүүрэллэр, ыстаналлар, көтөллөр, уулууллар. Кинилэр үүнээйилэри эбэтэр атын кыылларынан аһылыктаналлар.
– Оҕолоор, таба, бөрө, саһыл, эһэ уо.д.а. атын кыыллар тымныы хотугу уонна итии соҕуруу дойдуларга, ону тэҥэ ойуурдарга уонна байҕалларга олороллор. Улахан, кыра кыылар бааллар (иллюстрациялары дуоскаҕа ыйыы).
– Көтөрдөр – бу эмиэ кыыллар, ол эрээри кинилэр эйгэлэрэ – салгын. Көтөрдөр кыһамньылаах төрөппүттэр, кинилэр уйа туталлар, сымыыт баттыыллар, оҕолорун аһаталлар уонна көтөргө үөрэтэллэр (иллюстрациялары дуоскаҕа ыйыы).
– Балыктар – бу эмиэ кыыллар. Кинилэр элбэх уу баар сирдэригэр олороллор: өрүстэргэ, күөллэргэ, байҕалларга уонна далайдарга. Ханнык балыктары билэҕитий, оҕолоор? (Оҕолор эппиэттэрэ уонна иллюстрациялары дуоскаҕа ыйыы).
– Үөннэр – бу эмиэ кыыллар. Кинилэр байҕаллары таһынан бары сирдэргэ олороллор. Үөннэр олус элбэх араастаахтар. Ханнык харамайдары билэҕитий, оҕолоор? (Иллюстрациялары дуоскаҕа ыйыы).
– Маладьыастар, оҕолоор!!! Айылҕаҕа, тыыннаах харамайдарга харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахха наада. Тоҕо диэтэххэ кыыллар – бу тыыннаах айылҕа чааһа, уонна киһи эмиэ тыыннаах айылҕа чааһа буолаллар. Биһиги айылҕаны харыстыахтаахпыт. Айылҕаны хайдах харыстыахтаахпытый, оҕолоор?
Оҕолор эппиэттэрэ.
– Оҕолоор, кыыллары хайдах харыстыахха сөбүй? (Оҕолор эппиэттэрэ).
– Сөпкө эттигит! Дьон заповедниктары тэрийэргэ быһаарбыттара! Заповедниктар – бу улахан сирдэр, онно айылҕа киһи киириититтэн харыстанар. Оттон онно олорор кыыллар Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр киирбиттэрэ!
– Билигин, оҕолоор, «Ойуур быраабылалара» хоһоону ааҕыаҕыҥ:
Ойуурга кэллэххинэ күүлэйдиир,
Сылаас салгынынан тыынар буоллаххына,
Сүүр, ыстан уонна оонньоо,
Ол эрээри, умнума,
Ойуурга тыаһыыр бобуллар,
Олус күүскэ ыллыыры даҕаны,
Кыыллар куттаныахтара,
Ойууртан күрэниэхтэрэ.
Мас лабааларын алдьатыма,
Хаһан да умнума,
Оттон бөхтөн ыраастыыры,
Сибэккилэри туһата суох быһыма!
Рогатканан ытыалаама,
Чыычаахтар өлөрүмэ!
Эн ойуурга – ыалдьыт эрэ,
Ойуур мастарын, кыылларын!
Кинилэр чуумпуларын харыстааҥ,
Кинилэр биһиэхэ өстөөх буолбатахтар!
